Tasti di scelta rapida del sito: Menu principale | Corpo della pagina | Vai alla colonna di sinistra

Colonna con sottomenu di navigazione


immagine Dante

Contenuto della pagina


-
Menu di navigazione

Servius, Maurus Honoratus
Servii grammatici qui feruntur in Vergilii bucolica commentarii

Ecloga quarta

1. Sicelides Musae p. m. c. Asinius Pollio, ductor Germanici exercitus, cum post captam Salonam, Dalmatiae civitatem, primo meruisset lauream, post etiam consulatum adeptus fuisset, eodem anno suscepit filium, quem a capta civitate Saloninum vocavit, cui nunc Vergilius genethliacon dicit. quem constat natum risisse statim: quod parentibus omen est infelicitatis: nam ipsum puerum inter ipsa primordia perisse manifestum est. 'Sicelides' autem graecum est nam latine Sicilienses facit , id est Theocritiae: nam Theocritus Syracusanus fuit, quem in hoc opere Vergilius imitatur, ut diximus supra. Paulo maiora canamus bene 'paulo': nam licet haec ecloga discedat a bucolico carmine, tamen inserit ei aliqua apta operi: ergo non 'maiora', sed 'paulo maiora'.

2. Myricae virgulta sunt humillima et sterilia, quod vulgo tamaricium dicitur.

3. si canimus silvas silvae sint c. d. id est misceatur illis honos, ut dignae sint consule, id est filio consulis Asinii Pollionis.

4. ultima cymaei v. i. c. a. Sibyllini, quae Cumana fuit et saecula per metalla divisit, dixit etiam quis quo saeculo imperaret, et Solem ultimum, id est decimum voluit: novimus autem eundem esse Apollinem, unde dicit 10 'tuus iam regnat Apollo'. dixit etiam, finitis omnibus saeculis rursus eadem innovari: quam rem etiam philosophi hac disputatione colligunt, diceutes, completo magno anno omnia sidera in ortus suos redire et ferri rursus eodem motu. quod si est idem siderum motus, necesse est ut omnia quae fuerunt habeant iterationem: universa enim ex astrorum motu pendere manifestum est. hoc secutus Vergilius dicit reverti aurea saecula et iterari omnia quae fuerunt.

5. ab integro vel denuo, vel ab initio: Cato de suo consulatu omnia ab integro paranda erant. saeclorum synaeresis pro 'saeculorum'. et saeculum quidam centum annorum definiunt, quidam centum decem: Horatius certus undenos decies per annos.

6. redit et virgo Iustitia, quae Erigone fuit, filia Themidis, cum inter homilies versaretur, propter eorum scelera terras reliquit: quam ideo virginem dicunt, quod sit incorrupta iustitia. et permiscet laudes tam pueri, quam Pollionis, quam Augusti: nam felicitas temporum ad imperatoris pertinet laudem. Saturnia regna aurea saecula, quia Saturnus aureo saeculo regnasse dicitur.

7. Iam nova progenies caelo d. a. ut videantur homines non ex mortalibus nati, sed ex numinibus, et quasi e caelo lapsi. et hinc conicit fore aurea saecula, quod Augustus imperat, vel quod talis natus est puer, vel quod consul est Pollio, unde est 11 te consule inibit.

8. Quo deest 'nascente'; nam hoc dicit: fave ei Lucina, cuius ortus saecula inmutabit, aureis scilicet ferrea.

10. Casta fave lucina modo Lucinam Dianam accipimus: sic Horatius sive te Lucinam probas vocari, seu te penitus [iunonem]. Terentius Iunonem Lucinam dicit, ut Iuno Lucina, fer opem, s. m. o.: tamen ambae unum sunt. sane hie Dianam Lucinam non inmerito designat; prior enim genita parturienti matri Apollinem tulisse auxilium dicitur. Nigidius de diis lib. IV. quidam deos et eorum genera temporibus et aetatibus (dispescunt), inter quos et Orpheus primum regnum Saturni, deinde Iovis, tum Neptuni, rode Plutonis; nonnulli etiam, ut magi, aiunt, Apollinis fore regnum: in quo videndum est, ne ardorem, sive illa ecpyrosis appellanda est, dicant. quidam hoc loco 'casta fave Lucina, tuns iam regnat Apollo' Octaviam sororem Augusti significari adfirmant ipsumque Augustum Apollinem. tuus iam regnat Apollo ultimum saeculum ostendit, quod Sibylla Solis esse memoravit. et tangit Augustum, cui simulacrum factum est cum Apollinis cunctis insignibus.

11. Inibit inchoabit, exordium accipiet, aureum scilicet saeculum. et ideo tinibit', non 'iniit', quia consul designatus erat. quidam Saloninum Pollionis filium accipiunt, alii Asinium Gallum, fratrem Salonini, qui prius natus est Pollione consule designato. Asconius Pedianus a Gallo audisse se refert, hanc eclogam in honorem eius factam.

12. incipient m. p. m. illud tangit, quod Julius et Augustus menses in honorem Caesaris at Augusti acceperunt nomina: nam antea quintilis et sextilis dicti sunt. et hoc etiam trahit ad argumentum aurei saeculi. possumus et 'magni' pulchri accipere, id est aurei saeculi.

13. Te duce vel Auguste, vel Pollio, vel Salonine. ('duce'), id est auctore. sxceleris vestigia n. bene nullum vult esse praesentium temporum vitium, sed reliquias dicit esse superioris aetatis. sic in georgicis cum laudaret Augustum et carpsisset tempora, dicens I 510 vicinae ruptis inter se legibus urbes arma ferunt, saevit toto Mars inprobus orbe, intulit fertur equis auriga neque audit currus habenas, ut ostenderet tantas reliquias praeteritorum malorum, ut ne ab optimo quidem rectore sedari posse viderentur. vestigia autem scelerum dicit bella civilia, quae gessit Augustus contra Antonium apud Mutinam, contra L. A amtium autem, fratrem Antonii, apud Perusiam; contra Sextum Pompeium, filium Pompei, in freto Siciliensi; contra Brutum et Cassium in Thessalia; contra Antonium et Cleopatram in Epiro apud Actium promuntorium iuxta Leucaten.

14. irrita ad nihilum deducta vestigia; et non dicit 'iam irrita solvent terras formidine', sed 'fient irrita at solvent terras timore. Perpetua autem est longa.

15. Ille deum v. a. sicut supra, artificiose laudem confundit, ut possit esse communis: nam ad quemvis potest referri vel ad Augustum, vel ad Saloninum.

16. *illis deest 'ab', id est 'ab illis'.*

17. pacatumque reget patriis v. o. vel Augustus Caesaris, vel Saloninus Pollionis virtute pacatum orbem tenebit. et mira laus utriusque est, et eius qui pacavit, et qui pacatum tuetur. vel certe 'patriis'.

18. at tibi prima puer n. m. c. rhetorice digesta laudatio: non enim inprovide in principio universa consumpsit, sed paulatim fecit laudem cum aetate procedere. Munuscula bene in rebus minoris aetatis usus est diminutione. et 'nullo cnitu', id est inarata edet sua sponte nata.

19. errantes hederas p. c. b. t. passim vagantes: unde antiqui lyrici dixerunt flexipedes hederas, quod hac atque iliac vagantur. mire auttem puerum laudat ex ipsis muneribus: nam hederae indicant futurum poetam, ut VII 25 pastores hedera crescentem ornate poetam. baccar vero herba est quae fascinum pellit, ut VII 27 baccare frontem cingite, ne vati noceat mala lingua futuro: per quod pulchrum indicat puerum.

20. ridenti acantho laeto, suavi, iucundo, fulgenti, ut ridet argento domus: vel quod hians et patens nascitur. et est herba, quae in Aegypto nascitur. Colocasia hanc herbam videri vult in honorem Augusti crevisse: quae Romae post devictam ab eo Aegyptum, innotuit. et dicendo 'fundet' abundantiam floris ostendit.

21. ipsae lacte d. referent quid enim est aptius infantibus lacte? et magna laus in hoc est quod ait 'ipsae referent', id est sua sponte.

22. nec magnos m. a. leones bona usus est moderatione, dicens: erunt quidem magni leones, sed minime armentis nocebunt.

23. blandos iucundos, ut puero. cunabula lectuli, in quibus infantes iacere consuerunt: vel loca, in quibus nascuntur, quasi cynabula: nam κὺειν est graece niti.

24. et fallax herba veneni non cicutam dicit, quae omnibus nota est, sed illam Sardoam, quae apiastri similis homines decipit: vel aconita, ut nec miseros fallunt aconita legentes. ordo autem est herba veneni alia qui. fallax' ergo aut fallens videntes, aut fallentis veneni.

25. Assyrium vulgo n. a. amomum herba est suavissimi odoris, quae tantum in Assyria nascitur. vulgo passim, omnibus locis.

26. heroum laudes et facta p. epexegesis Si sit, melior sensus est: quae erunt heroum laudes, tui parentis virtutes. et bono ordine primo poetas, deinde historicos, deinde philosophos legendos dicit.

27. iam lege id est cum coeperis imbui studiis liberalibus. quae sit p. c. v. accessu enim aetatis quanta sit virtus agnoscitur et cuius gloriae.

28. molli fertili.

29. incultisque r. p. s. v. id est ubique erit uva.

30. et durae o. s. r. m. id est quae hodie roscida, olim quercus sudabunt.

31. suberunt erunt, sed latenter. et bene 'priscae fraudis' ad suorum temporum excusationem, sicut diximus supra 13. aut fraudem pro sollertia posuit.

32. quae temptare thetin q. c. m. o. a sequentibus ostendit praecedentia, quae vitavit quasi laudi incongrua: nam per navigationem ostendit fore avaritiam, quae homines navigare compellit; per muros bella significat; per agriculturam famis ostendit timorem.

34. alter erit tum tiphys vel re vera Tiphys, vel qualis Tiphys, Argonautatum gubernator. sane specialia pro. generalibus ponit: nam per Tiphyn quemcumque gubernatorem accipimus, per Argo quamcumque navem, per Troiam quamcumque civitatem, per Achillem quemcumque virum fortem. videtur tamen locus hic dictus per apocatastasin, id est per omnium rerum revolubilitatem, ex siderum ratione venientem, ut diximus supra 4. sane fabula de hoc gubernatore talis est: Pelias cum accepisset responsum ab Apolline, fore ut ab eo privaretur regno et vita, qui altero pede nudo ei sacrificanti occurrisset, forte vidit Iasonem nudo pede venisse, qui dum Iunonem, transmutatam in anuis speciem, credens mortalem, petentem per vadum fluminis transferret, alteram ex caligis in limo amiserat. igitur Pelias, metuens ex responsis fata, iussit eum Colchos proficisci ad petendam auream pellem arietis, qui Phrixum et Hellen Colchos pertulerat. qui fabricata navi, quam ab Argo fabricatore Argo appellavit, contractaque iuventute Graeciae, Tiphyn habuit gubernatorem. sane quidam Argo a celeritate dictam volunt, unde verso in latinum verbo, argutos celeres dici. socii vero Iasonis Minyae appellati sunt vel ab agro humus nominis Colchorum, vel quod multi ex quadam Minya nati Iasoni se coniunxerint, vel quod Minya Iasoni materna avia fuerit. qui autem cum lasone profecti sint, apud eos qui de fabulis scripserunt, plenius invenitur.

35. heroas heroas quidam a terra dictos volunt, quod terra ἚΠΑ dicta sit, unde initio nati creduntur homines, qui nomen a matre traxerunt.

37. te fecerit aetas 'altos' hoc loco modum annorum significat, ut aetas Lucinam iustosque pati hymenaeos, nam subdidit desinit ante decem, post quattuor incipit annos; alias pro tempore posita, ut veniet lustris labentibus aetas.

38. cedet et iopse mari vector necessario, siquidem 'omnis feret omnia tellus': navigatio enim ex mercimonii ratione descendit. sane 'vector' tam is qui vehitur, quam qui vehit, dicitur, id est et nauta et mercator. mutabit merces quia antiqui res rebus mutabant.

42. discet mentiri lana calores cum enim tinguitur, mentitur alienum colorem.

43. ipse sed in pratis a. i. s. r. m. i. c. m. v. l. hoc in honorem vel laudem Augusti refert traditur enim in libris Etruscorum, si hoc animal miro et insolito colore fuerit infectum, omnium rerum felicitatem, imperatori portendi. 'ipse' autem quod addidit, non vacat: nam sunt quaedam pronomina, quae addita nominibus faciunt dignitatem, ut ipse modo Aeneas et Turnus ego. sane in Numae legibus cautum est, ut, siquis inprudens occidisset hominem, pro capite occisi agnatis eius in cautione offerret arietem. ergo hic bene videtur , arieti dignitatem dare dicendo 'ipse', qui oblatus homicidam crimine homicidii possit exsolvere. Iam significat 'modo'.

44. murice coclea similis conchyliis, unde tinguitur purpura. mutabit tinguet, inficiet per naturam. luto colore rubicundo. est hypallage pro 'croco luteo'; nam crocum lutei coloris est: unde et 'aluta pellis' alba per naturam.

45. sandix herba, de qua sandicinus tinguitur color.

46. talia saecla s. d. c. f. ordo est 'talia saecula currite fusis suis parcae dixerunt'. currite volvite.

47. concordes stabili f. n. p. nam et quod una dixerit, duae sequuntur, at fixa sunt statuta fatorum: Horatius quod semel dictum est stabilisque rerum terminus servet.

49. lovis incrementum nutrimentum: et est vulgare, quod bucolico congruit carmini. sane Iovem merito puerorum dicunt in crementa curare, quia cum pmeri togam virilem sumpserint, ad Capitolium eunt. nam et in VIIII 622 Ascanius in Numanum intendens sagittam, Iovem magis invocavit Iuppiter omnipotens, audacibus annue coeptis.

50. nutantem mundum nutat praesentibus laetus est bonis futuris: et bene quasi renascentem describit. convexo curvo, inclinato.

51. tractus a magnitudine dictum accipitur. et bene per haec omnia mundum divisit.

53. o mihi tum longae m. p. v. v. utinam possim frui vita longissima et habere tantum spiritum, quantus possit sufficere ad tuae virtutis commemorationem.

55. non me carminibus v. nec t. o. genere stili se Orpheo vel Lino meliorem fore commemorat: nam non sibi arrogat, sed hoc dicit: tanta est materia tuae laudis, ut etiam humile ingenium in ea supra omnes possit excellere.

57. Lino Linus cum nomen hominis dicimus, 'Li' brevis est: Statius medio Linus intertextus acantho; cum autem linum dicimus, filum significantes, 'li' longa est, cum producatur apud Graecos. Linus Apollinis et Psamathes filius, qui theologiam scribit. calliopea graeca declinatio. adsint pro faveant'.

58. Pan etiam redit ad rustica numina: nam satis excesserat dicendo Linum poetam, Orphea theologum. Arcadia iudice quae ei favet, ubi colitur.

60. risu cognoscerte matrem alludit ad id quod factum est. et rem naturalem ait: sicut enim maiores se sermone cognoscunt, ita infantes parentes risu se indicant agnoscere. ergo hoc dicit: incipe parentibus arridere et eis spe ominis boni detrahere sollicitudinem ut et ipsi tibi arrideant: matri enim decem menses attulerunt longa fastidia. alii 'abstulerint' legunt, ut sit: si riseris, abstulerint decem menses matri tuae longa fastidia, quia praegnantes solent fastidia pati.

62. cui non risere parentes n. d. h. m. d. n. d. c. e. sicut Vulcano contigit, qui cum deformis esset et Iuno ei minime arrisisset, ab Iove est praecipitatus in insulam Lemnum. illic nutritus a Sintiis, cum Iovi fulmina fabricasset, non est admissus ad epulas deorum. postea cum rogaret ut vel Minervae coniugium sortiretur, spretus ab ea est: unde divinos honores non meruit, ad quos aut per convivium numinum, aut per coniunctionem venitur dearum. hinc est, quod Iunoni agit in primo 79 Aeolus gratias, quod per eius beneficia divinos honores meruit, ut tu das epulis accumbere divum. alii dicunt, quod cum Vulcanus parentes suos diu quaereret nec inveniret, sedile fecit tale, tit in eo qui sedisset surgere non posset in quo cum adsedisset Iuno nec posset exsurgere, Vulcanus negavit se soluturum omnino, nisi prius parentes suos sibi monstrasset: atque ita factum est, ut in deorum numerum reciperetur. sane 'nec deus hunt mensa' alii ita intellegunt, quasi tam cito extinctus sit, ut nec Veneri nec Libero potuerit operari.